Para Arzı Nedir? Para Arzı Hakkında Kapsamlı Bilgi
(Para arzı) Merkez Bankası, günlük duyurular, haftalık bilançolar ve yayımladığı aylık, üç aylık ve yıllık raporlarla emisyon, para arzı, kredi ve mevduat hareketleri hakkında kapsamlı bilgiler sunar. Paranın miktarı ve dolaşım hızı, ekonominin reel göstergelerini etkiler. Para arzının başlıca bileşenleri şunlardır:
Emisyon: Türk Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından ihraç edilen yani dolaşıma sunulan banknot ve madeni para toplamıdır. Ticari ve sınai senetlerin reeskont işlemlerinde ve altın ile döviz girişi karşılığında banknot basıldığında emisyon miktarında değişiklikler olabilir. Merkez Bankası, acil durumlar için emisyon kadar banknotu kasalarında bulundurur. Bu nedenle banknotlar doğrudan matbaadan dolaşıma geçmez.
Dolaşımdaki para: Dolaşıma çıkarılmış paranın bir kısmı bankaların kasalarında tutulur. Bu tutar çıkarıldığında, fiilen dolaşımda olan para miktarına ulaşılır. Eskiden “tedavül” terimi dolaşım için kullanılıyordu.
M1: Dolaşımdaki para miktarına, mevduat bankalarındaki döviz ve TL olarak vadesiz ticari, tasarruf ve diğer mevduatlar eklendiğinde oluşan ölçüme “M1” denir.
M2: M1’e, mevduat bankalarındaki döviz ve TL olarak vadeli mevduatlar eklendiğinde M2 para arzı hesaplanmış olur.
M3: M2’ye repodan sağlanan fonlar, para piyasası fonları ve 2 yıla kadar vadeli ihraç edilen menkul kıymetler eklendiğinde M3 elde edilir.
Rezerv Para: Bu kavram, TCMB’nin analitik bilançosundan türetilmiştir. Rezerv Para, emisyon, Türk Lirası zorunlu karşılıklar ve bankalar serbest mevduatı toplamı olan TCMB’nin bankacılık sektörüne olan TL yükümlülüğünü, fon hesaplarını ve banka dışı kesimin mevduatını içermektedir ve piyasalara karşı olan cari yükümlülüğü gösterir. Rezerv Para büyüklüğü içinde yer alan bankalar, TL mevduatı, serbest ve bloke hesaplardan oluşur.
Parasal taban: Bir analitik bilanço kalemi olmamakla birlikte, analitik bilanço kalemlerinden türetilen Parasal Taban büyüklüğüne, rezerv paraya TCMB’nin açık piyasa işlemleri nedeniyle piyasalara olan nakit yükümlülükleri (veya nakit alacakları) eklenerek ulaşılır. Parasal Taban = Rezerv Para + Açık Piyasa İşlemleri. Analitik bilançonun pasifinde bulunması nedeniyle, açık piyasa işlemlerinin artı işaretli olması, TCMB’nin piyasadan net likidite çektiğini, eksi işaretli olması ise piyasaya net likidite sağladığını gösterir. Dolayısıyla TCMB piyasalara net likidite sağladığında Parasal Taban, Rezerv Paradan düşük olur.
Merkez Bankası Parası: Merkez Bankası Parası, TCMB’nin sağladığı likiditenin önemli bir göstergesidir. Bu parasal büyüklük, emisyonu, kamu kesiminin, bankaların ve banka dışı kesimin Türk Lirası mevduatlarını ve TCMB’nin açık piyasa işlemlerinden kaynaklanan net nakit borçlarını ve alacaklarını gösterir. “Merkez Bankası Parası”, TCMB’nin TL karşılığında gerçekleştirdiği döviz alım ve satım işlemlerinden ve diğer TL işlemlerinden etkilenir.
Para Tabanı: IMF ile Türkiye’nin 2008’den önce yaptığı “stand-by” anlaşmaları çerçevesinde “para tabanı” terimi tanımlanmıştır. Parasal tabandan farklı olarak, Para Tabanı büyüklüğü “açık piyasa işlemleri” kalemini ve “rezerv para” içerisindeki “fon hesapları” ve “banka dışı kesim mevduat”ını içermez. “Para tabanı”, emisyon ve bankalar mevduatının toplamına eşittir.