Nobel Ekonomi Ödülleri: Ne Anlama Geliyor? Detaylı Bilgi ve İnceleme

(Nobel Ekonomi Ödülleri) Nobel Ekonomi Ödülleri, İsveç Merkez Bankası tarafından Nobel Ödülleri çerçevesinde verilmeye başlanmıştır. Ödül 1969 yılında verilmeye başlanmış olup, 2018 yılına kadar toplam 80 kişi ödüle layık görülmüştür. Ödülle ilgili tüm masraflar İsveç Devlet Bankası tarafından karşılanmaktadır. En çok ödül verilen alan makroekonomi olup, bu alanda toplamda yedi ödül verilmiştir. Aşağıda ödül kazananlar hakkında kısa bilgiler verilmiş, bilim insanlarının isimleriyle birlikte ülkeleri belirtilmiştir. Eğer iki ülke yazılmışsa, ilk ülke çalışmaları yapılan, ikinci ülke ise doğum yeridir. Tırnak içinde verilen ifadeler, ödül için gösterilen gerekçeleri temsil etmektedir.

1969 – Ragnar Frisch (Norveç) ve Jan Tinbergen (Hollanda): İlk ödülü kazananlardan biri olan Tinbergen, kalkınma planlaması üzerine çalışmalara imza atmış, 1960’ların başında Türkiye’ye gelerek Devlet Planlama Teşkilatı’nda danışmanlık yapmıştır. Ragnar Frisch ile birlikte aldıkları ödülün gerekçesi, “Ekonomik süreçlerin analizi için, dinamik modeller geliştirmek ve uygulamak” şeklindedir.

1970 – Paul A. Samuelson (ABD): “Statik ve dinamik ekonomik teoriyi geliştirmesi ve ekonomi bilimine analitik düzey kazandırmadaki aktif katkıları” nedeniyle bu ödülü kazanmıştır. Aynı zamanda dünya genelinde yaygın olarak okunan bir ekonomi ders kitabının da yazarıdır.

1971 – Simon Kuznets (ABD-Rusya): “Gelişim süreci ile ekonomik ve sosyal yapının anlayışını derinleştiren yeni bir bakış açısı getiren çalışmaları” için ödül almıştır. Kuznets, konjonktür dalgaları üzerine yaptığı çalışmalar sonucunda kendi adıyla anılan bir dalga tanımlamıştır.

1972 – John Hicks (İngiltere) ve Kenneth J. Arrow (ABD): Bu iki bilim insanı, özellikle “Genel ekonomik denge teorisi ve refah teorisine yaptığı öncü katkılar” nedeniyle ödüle layık görülmüştür.

1973 – Wassily Leontief (ABD-Rusya): Rusya’da doğan ve sonradan ABD’ye yerleşen Leontief, “Girdi-Çıktı yönteminin geliştirilmesi ve buna önemli ekonomik sorunların çözümünde başvurulması” nedeniyle ödül almıştır. Bu analiz, planlama süreçlerinin gerçekçi ve işlevsel olmasını sağlamaktadır.

1974 – Gunnar Myrdal (İsveç) ve Friedrich August von Hayek (İngiltere-Avusturya): Bu iki Avrupalı bilim insanı, farklı yaklaşımlara sahip olmalarına rağmen “Para politikası ve ekonomik dalgalanma teorilerindeki öncü çalışmaları ve ekonomik, sosyal ve kurumsal olguların birbirine bağlılığı üzerine derinlemesine analizleri” nedeniyle ödül almışlardır.

1975 – Leonid Vitaliyevich Kantorovich (Sovyetler Birliği) ve Tjalling C. Koopmans (Hollanda): Ödül, iki iktisatçının “Kaynakların optimal dağılımına yaptıkları katkılar” gerekçesiyle verilmiştir. Kantorovich, Sovyetler Birliği’nden ödül alan tek iktisatçıdır.

1976 – Milton Friedman (ABD): Monetarist fikirlere sahip olan Friedman, “Tüketim analizi, para tarihi ve teorisi alanındaki başarıları ve istikrar politikasının karmaşıklığını gösterdiği için” ödüle layık görülmüştür. Friedman’ın ardından Hayek’e verilmesi, dünya ekonomisinde serbest piyasa görüşlerinin güçlendiğini göstermekteydi.

1977 – Bertil Ohlin (İsveç) ve James E. Meade (ABD): 70’li yılların ortalarındaki küreselleşme eğilimlerinin ardından, iki iktisatçıya “Uluslararası ticaret ve uluslararası sermaye hareketleri teorisine çığır açan katkıları için” ödül verilmiştir.

1978 – Herbert A. Simon (ABD): Simon, “Ekonomik organizasyonlar içindeki karar verme süreçleri üzerine öncü araştırmaları” nedeniyle ödül almıştır. Siyaset bilimi üzerine doktorası olan Simon, yapay zekanın öncülerindendir; 1957’de bilgisayarların potansiyeli üzerine çalışmalar yapmıştır.

1979 – Theodore W. Schultz (ABD) ve Arthur Lewis (ABD-Santa Lucia): 80’li yıllara kadar Nobel Ekonomi Ödülleri genellikle gelişmiş ülkelerin sorunlarını inceleyen bilim insanlarına verilmekteydi. 1979’dan itibaren gelişmekte olan ülkelerin sorunlarını araştıranların ödül alma sayısı artmıştır. Gerekçede, “Gelişmekte olan ülkelerin sorunlarının özellikle dikkate alındığı ekonomik gelişme araştırmalarındaki öncü çalışmalara” vurgu yapılmıştır.

1980 – Lawrence Klein (ABD): Klein’in ödülü, ekonometriye olan ilginin bir göstergesiydi. Ödül, “Ekonometrik modeller kurması ve bunları ekonomik politikaların ve ekonomik dalgalanmaların analizinde kullanması nedeniyle” verilmiştir.

1981 – James Tobin (ABD): Küreselleşme döneminde ülkeler arası sermaye hareketlerinin serbestleşmesiyle ortaya çıkan yeni sorunları inceleyen Tobin, “Tobin Vergisi” adı verilen bir finansal önlem önermiştir. Ödülün gerekçesi ise “Finansal piyasaların analizi ve sonuçlarının, istihdam, üretim ve fiyatlarla ilişkisi”dir.

1982 – George Stigler (ABD): Bu iktisatçı, “Piyasaların kamusal düzenlemesinin etkileri ve nedenleri, piyasaların fonksiyonu ve endüstriyel yapılar konusunda yeni ufuklar açan çalışmaları için” ödüllendirilmiştir.

1983 – Gerard Debreu (ABD-Fransa): 200 yıldır ekonomistlerin üzerinde çalıştığı denge konusuna Debreu’nun yeni bir yaklaşım getirmesi nedeniyle ödüle layık görülmüştür. Ödül gerekçesinde “Genel denge teorisinin titiz bir şekilde yeniden açıklaması ve ekonomik teoriye yeni analitik yöntemler katması” vurgulanmaktadır.

1984 – Richard Stone (İngiltere): Teorik çalışmalardan sonra ödül sırası ampirik çalışmalara gelince Stone, “Milli muhasebe sisteminin gelişmesine yaptığı önemli katkılar ve dolayısıyla ampirik ekonomik analiz temellerini geliştirdiği için” ödüle layık görülmüştür.

1985 – Franco Modigliani (ABD-İtalya): 80’li yıllarda finans sektörü tüm dünya ülkelerinde ve Türkiye’de ön planda gelmiştir. Bu nedenle finans sorunlarıyla ilgilenen iktisatçıların sayısı artmıştır. Modigliani’ye Nobel ödülü “Finansal piyasaların ve tasarrufların analizindeki öncü çalışmaları için” verilmiştir.

1986 – James M. Buchanan (ABD): Ekonominin siyaset ve sosyal yapı ile ilişkileri önem kazanmaya başlayınca, Buchanan “Ekonomik ve siyasi karar verme sürecinde sözleşme ve Anayasa temelindeki katkıları” nedeniyle ödüle layık görülmüştür.

1987 – Robert Solow (ABD): Ekonomik büyüme koşullarını incelediği için “Ekonomik büyüme teorisine yaptığı katkılar” gerekçesiyle onurlandırılmıştır.

1988 – Maurice Allais (Fransa): Allais, “Kaynakların etkin kullanımı ve piyasa teorisine öncü katkılar” nedeniyle ödül almıştır.

1989 – Trygve Haavelmo (Norveç): Haavelmo, “Eşzamanlı ekonomik yapının analizi ve ekonometrinin olasılık teorisinin temellerini açıklığa kavuşturduğu için” ödüle layık görülmüştür.

1990 – Harry M. Markowitz, Merton H. Miller ve William F. Sharpe: Üç ABD’li iktisatçı, “Finansal ekonomi teorisi konusunda öncü çalışmaları için” ödüllendirilmiştir.

1991 – Ronald Coase (ABD-İngiltere): 80’li yıllarda finans sektörü ve matematik iktisadı üzerine verilen ödüllerin ardından 90’lı yıllarda kurumsal ekonomi üzerine çalışma yapanlara ödül verilmiştir. Coase, “Ekonominin kurumsal yapısı ve fonksiyonu için mülkiyet hakları ve işlem maliyetlerinin önemini keşfettiği için” ödüle layık görülmüştür.

1992 – Gary Becker (ABD): Psikoloji biliminin ve insan davranışlarının ekonomideki yeri üzerine çalışan Becker, “Piyasa dışı davranışlar da dahil olmak üzere, insan davranışı ve etkileşimin kapsamlı incelenmesi suretiyle mikroekonominin genişlemesine katkıda bulunduğu için” ödül almıştır.

1993 – Robert W. Fogel ve Douglass C. North: İki yıl aradan sonra tekrar kurumsal iktisatçılara ödül verilmiştir. Gerekçe, bu iki bilim insanının “Ekonomik ve kurumsal değişiklikleri açıklamak için ekonomik teori ve kantitatif yöntemleri uygulayarak ekonomik tarih konusundaki araştırmalarına yenilik getirmeleri”dir. Douglas North, Çin ekonomisini yönetenlerin değer verdiği bir ekonomisttir.

1994 – John C. Harsanyi (ABD-Macaristan), John F. Nash Jr. (ABD) ve Reinhard Selten (Almanya): Oyun Teorisi’ne önemli katkılar yapan bu üç bilim insanına ödül, “İşbirlikçi olmayan oyun teorisinde denge konusundaki öncü analizleri” gerekçesiyle verilmiştir. Ruhsal bir rahatsızlık nedeniyle çalışmalarına kısa bir ara veren Nash, hayatı filme çekilince kamuoyunun yakından tanıdığı bir bilim insanı olmuştur.

1995 – Robert E. Lucas Jr. (ABD): “Rasyonel beklentiler hipotezini uygulayıp geliştirmesi, böylece makroekonomik analizi değiştirmesi ve ekonomik politika konusunda anlayışımızı derinleştirmesi nedeniyle” ödüle layık görülmüştür. Dönemin pek çok iktisatçısının üzerinde etki yaratmıştır.

1996 – James A. Mirrlees (İngiltere) ve William Vickrey (ABD-Kanada): Bu iki ekonomist, “Asimetrik enformasyondaki teşviklerin ekonomik teorisine yaptıkları temel katkıları araştırdıkları için” ödüllendirilmiştir.

1997 – Robert Merton (ABD) ve Myron S. Scholes (ABD-Kanada): Türev ürünlerin değerini belirlemek için geliştirdikleri yeni yöntem ve formülle ödüle hak kazanmışlardır. Scholes’in yöntemi, birlikte geliştirdiği Fisher Black’ın 1995’te hayatını kaybetmesi yüzünden ödülü alamayacağı anlamına gelmektedir. Scholes’in kurduğu Long Term Capital Management şirketi, 1998 Rusya Krizi sonrasında krizin yayılmasını önlemek için ABD hükümeti tarafından 126 milyar dolarlık bir kurtarma operasyonuyla desteklenmiştir.

1998 – Amartya Sen (İngiltere-Hindistan): Gelişmekte olan ülkelerdeki demokrasi içinde kalkınma yollarını araştırdığı için “Refah ekonomisi konusundaki katkıları” nedeniyle ödüle layık görülmüştür.

1999 – Robert A. Mundell (ABD-Kanada): Mundell “Farklı döviz kuru rejimlerinde mali ve parasal politikaların ve optimum para alanlarının analizi için” ödüle layık görülmüştür.

2000 – James J. Heckman (ABD) ve Daniel L. McFadden (ABD): Ödül, Heckman’a “Seçilmiş örneklerin analizi için teori ve metotlar geliştirdiği için”, McFadden’a ise “Ayrık seçimlerin analizi için teori ve metotlar geliştirdiği için” verilmiştir.

2001 – George A. Akerlof, A. Michael Spence ve Joseph E. Stiglitz: Asimetrik enformasyon konusundaki çalışmalar 1996’dan sonra yeniden ödüllendirilmiştir. Üç bilim insanı da ödülü “Asimetrik enformasyonlu piyasalardaki analizleri için” almışlardır.

2002 – Daniel Kahneman (ABD-İsrail) ve Vernon L. Smith (ABD): Doktorasını psikoloji alanında tamamlayan Kahneman’a, “Özellikle insan karar verme ve belirsizlik içinde verilen kararlar üzerine ekonomik bilimlere psikolojik araştırma anlayışını entegre ettiği için” ödül verilmiştir. Vernon Smith’e ise “Ampirik ekonomik analizde, özellikle alternatif piyasa mekanizmaları üzerine çalışmalarda laboratuvar deneylerini bir araç olarak geliştirmesi nedeniyle” ödül verilmiştir.

2003 – Robert F. Engle (ABD) ve Clive Granger (İngiltere): Engle, ödülü “Zamanla değişen ve volatilite gösteren ekonomik zaman serilerinin analizi için geliştirdiği yöntemler nedeniyle” almıştır. Granger’a ise “Ortak eğilimler gösteren ekonomik zaman serilerinin kointegrasyon analizi için geliştirdiği yöntemler” ile ödüllendirilmiştir.

2004 – Finn E. Kydland (Norveç) ve Edward Prescott (ABD): Bu bilim insanları, “İş döngüsünü harekete geçiren gücün ve ekonomik politikanın çağa uyumu konuları ile dinamik makroekonomiye katkılarından dolayı ödüllendirilmiştir.

2005 – Robert Aumann (İsrail-Almanya) ve Thomas Schelling (ABD): İki bilim insanının çalışması ile oyun teorisi bir kez daha ödüllendirilmiştir. Ödül gerekçesi ise, “Oyun teorisi analizi ile işbirliği ve çatışma konularındaki kavrayışımızı geliştirmeleri” olarak belirtilmiştir.

2006 – Edmund S. Phelps (ABD): Phelps, “Makroekonomik politikada dönemler arası değişim imkanlarının analizi” için ödül almıştır.

2007 – Leonid Hurwicz, Eric S. Maskin ve Roger B. Myerson: Üç ABD’li iktisatçı, “Mekanizma tasarımı teorisinin temellerini attıkları için” ödüle hak kazanmışlardır.

2008 – Paul Krugman (ABD): Günlük gazetelerde ekonomi üzerine köşe yazıları yazan Krugman, “Ticaret modellerinin ve ekonomik faaliyetlerin konumunu incelemesi nedeniyle” ödül almıştır.

2009 – Elinor Ostrom ve Oliver Williamson: ABD’li bu iki bilim insanının çalışma alanı kurumsal iktisattır. Ödül gerekçesi “Özellikle kamu olmak üzere, ekonomi yönetimi konusundaki analizleri” olmuştur. Elinor Ostrom, Nobel Ekonomi Ödülünü alan ilk kadın olmuştur.

2010 – Peter Diamond (ABD), Dale T. Mortensen (ABD) ve Christopher A. Pissarides (İngiltere-Kıbrıs): Üç bilim insanı, “Arama friksiyonlarını içeren piyasaları analiz ettikleri için” ödül almışlardır.

2011 – Thomas Sargent ve Christopher A. Sims: İki ABD’li iktisatçı, “Makroekonomide neden-sonuç üzerindeki ampirik araştırmalar” için ödüle hak kazanmışlardır.

2012 – Alvin Roth (ABD) ve Lloyd S. Shapley (ABD): İktisatçıların ödül gerekçesi, “Dengeli tahsis edilme teorisi ve piyasa tasarımı uygulaması için” yürüttükleri çalışmalardır.

2013 – Eugene Fama, Lars Peter Hansen ve Robert J. Shiller: Üç ABD’li bilim insanı, “Aktif varlık fiyatlarının ampirik analizi konusundaki çalışmaları için” ödüllendirilmiştir.

2014 – Jean Tirole (Fransa): “Büyük firmaların piyasa gücü kontrolü ve analizi” konusundaki çalışmaları nedeniyle ödüle layık görülmüştür.

2015 – Angus Deaton (İngiltere-ABD): Deaton, hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerdeki gelir dağılımı tartışmalarının çok olduğu bir dönemde “Tüketim analizi, yoksulluk ve ekonomik refah” konusundaki araştırmaları nedeniyle ödüle değer görülmüştür.

2016 – Oliver Hart (İngiltere) ve Bengt Holmström (Finlandiya): Bu bilim insanlarına ödül “Sözleşme teorisine katkıları için” verilmiştir.

2017 – Richard Thaler (ABD): Thaler’e, “Davranışsal iktisadaki katkıları” gerekçesiyle ödül verilmiştir. Böylece davranışsal iktisat üzerine çalışan bir bilim insanı daha ödüllendirilmiştir.

2018 – William Nordhaus (ABD) ve Paul Romer (ABD): Yale Üniversitesi’nden William Nordhaus ve New York Üniversitesi’nden Paul Romer ödüle değer görülmüştür. Nordhaus’a verilen ödül, “İklim değişikliğinin genel denge yaklaşımı içinde modellenmesi”; Romer’e ise “Yenilikçilik ve araştırma-geliştirmeye dayalı bilgi ekonomisi ve büyüme modellerine katkıları” üzerine sunulmuştur. Her iki iktisatçının araştırmalarının ortak noktası, geniş bir perspektif içinde ekonomik ilişkilerin ve ekonomilerin zaman içinde nasıl hareket ettiğini modelleyerek uygulanabilir iktisadi politikalar üretmektir.

2019 – Abhijit Banerjee (ABD-Hindistan), Esther Duflo (ABD-Fransa) ve Michael Kremer (ABD): Bu ekonomistlere verilen ödülün gerekçesi, “Küresel yoksulluğun azaltılması için kullandıkları deneysel yöntemler”dir. Duflo, Nobel Ekonomi Ödülü’nü alan ikinci kadın olmuştur. Banerjee ve Duflo’nun araştırmaları, gelişmekte olan ülkelerde yoksullukla mücadelede kullanılan araçların ve yöntemlerin etkinliği üzerine odaklanmıştır.