Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) Nedir? KİT Hakkında Kapsamlı Bilgi
(State Economic Enterprises: SEE)
Devlet, 1938’de çıkarılan 3460 sayılı kanunla, 30’lu yıllarda kurduğu iktisadi tesislerin verimli ve rasyonel bir şekilde işletilmesini hedeflemiştir. Kamu mülkiyetindeki sanayi kuruluşlarının etkinliği konusundaki sorunların artması nedeniyle, 1964’te 440 sayılı yasayla kamu iktisadi teşebbüslerinin yeniden yapılandırılma sürecine geçilmiştir. Bu yasanın ikinci maddesinde, Kamu İktisadi Teşebbüsleri’nin (KİT) ekonomik kurallar ve gereksinimlere uygun bir şekilde yönetileceği öngörülmüştür. KİT’ler, kurulum yerlerinde sanayiye yeni bir canlılık kazandırarak, istihdam fırsatları yaratan, tüketicilere kaliteli nihai ürünler sunan ve ürettikleri girdileri özel sektöre uygun fiyatlarla sağlayan önemli kuruluşlardır. Ancak, 1980-2010 yılları arasında bu KİT’lerin büyük kısmı özelleştirilmiş ya da kapatılmıştır. KİT’ler ile ilgili sorunlar ise aslında bu dönemin öncesinde ortaya çıkmıştır. 1940-1980 döneminde her hükümet, KİT’leri siyasi hedeflerine ulaşmak için bir araç olarak görmüştür. İktidara gelen partiler, kendi üyelerini KİT’lere yöneticilik pozisyonlarına atamış, yönetim kurulları ise genellikle konu ile ilgisi olmayan kişilere oluşturulmuştur. “Arpalık” olarak adlandırılan yönetim yapısı, KİT’lerin etkin yönetiminde etkili olamamıştır. Fabrikaların bulunduğu yerlerde, KİT’lerin gelişimi ile ilgilenecek bir ilgi olmamıştır. KİT işçileri ve sendikalarının, eskiyen ve bakıma muhtaç tesislerin yenilenmesi için etkili talepleri olmamış, sadece ücret odaklı sendikacılıkla yetinilmişti. Politika yapıcıların kendi partilerinden kişileri KİT’lerde istihdam etmesi, kadroların şişmesine neden olmuştur. Örneğin, 70’li yılların ikinci yarısında üretime başlayan İskenderun Demir Çelik Fabrikası, 7 bin ile 8 bin işçi ile verimli çalışabilirken, siyasi baskılar nedeniyle işçi sayısı 17 bine kadar yükseltilmiştir. Mevcut KİT’ler: 2019 yılında faaliyet gösteren Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile ilgili temel esaslar, 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 29. maddesi çerçevesinde çıkarılan yıllık programlardaki ilkelere ve önlemlere dayanarak yönetilecektir. Bu ilke ve önlemler arasında kurumsal yönetim, tüm faaliyetlerde verimliliği ve kârlılığı artırma hedefi, Ar-Ge ve yenilikçiliğe öncelik verme ile etkin insan kaynakları yönetimi öne çıkmaktadır. Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) ve bağlı ortaklıklar arasında Çay-Kur, Devlet Malzeme Ofisi, Elektrik Üretim AŞ, Et ve Süt Kurumu, Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu, Toprak Mahsulleri Ofisi, Türkiye Elektrik Dağıtım (TEDAŞ), Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM), Türkiye Taşkömürü Kurumu ve Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) yer almaktadır. Bu statüdeki Eti Maden, kendi alanında dünya çapındaki en büyük rakipleriyle rekabet edebilme kapasitesindedir. Ulaştırma sektöründe faaliyet gösteren Devlet Hava Meydanları İşletmesi, PTT ve TC Devlet Demiryolları (TCDD) da KİT statüsündedir. TCDD’ye bağlı ortaklıklardan Tüvasaş vagon, Tülomsaş lokomotif ve motor, Tüdemsaş ise demiryolu makineleri üretimi yapmaktadır.