Ödemeler Dengesi Nedir? Ödemeler Dengesi Hakkında Kapsamlı Bilgi

(Ödemeler Bilançosu) Ödemeler bilançosu, genel anlamda, bir ekonomide ikamet eden kişilerin (devlet organları, merkez bankası, bankalar ve diğer sektörler) yurtdışında ikamet eden kişilerle belirli bir dönem içerisinde gerçekleştirdikleri ekonomik işlemlerin sistematik kayıtlarının elde edilmesi amacıyla hazırlanan istatistiksel bir rapordur. Ekonomik işlemler, mal, hizmet, gelir, finansal varlık ve yükümlülüklerle ilgili işlemleri ve ayrıca bir ekonomide ikamet eden kişilerin diğer bir ekonomideki kişilere karşılıksız olarak reel veya finansal kaynakların sağlandığı transferleri içermektedir. “Yerleşik” terimi, bir ekonomide bir yıldan fazla süreyle sürekli şekilde ikamet eden gerçek kişiler ve o ekonomide faaliyet gösteren tüzel kişileri ifade etmektedir. Ödemeler bilançosu istatistikleri her ay Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından açıklanmaktadır. 1975’ten önce bu açıklamalar Maliye Bakanlığı tarafından yapılmaktaydı. Aylık açıklamalar ise 1992 yılında başlamıştır. Ödemeler Bilançosu, cari işlemler hesabı, sermaye hesabı ve finans hesabı olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Teorik olarak, cari işlemler ile sermaye hesabının toplamının finans hesabına eşit olması gerekmektedir. Net hata ve noksan bölümü, cari işlemler ile sermaye hesabının toplamının finans bölümündeki toplamı ile karşılaştırmasının sonucunu vermektedir. Bu bilanço, ekonominin dış ilişkileri ile ilgili verilerin incelenmesi, konjonktürün seyri, beklentiler, üretim ve talep düzeyi hakkında önemli ipuçları sunar. Ödemeler bilançosu hesabı, ticari ilişkilerin muhasebeleştirilmesine benzer ve aynı kurallara tabidir. İşlem kayıtları, mülkiyetin el değiştirdiği andaki durumu yansıtır ve bu kayıtlarda piyasa fiyatları esas alınmaktadır. Cari İşlemler Dengesi ve Sermaye Hesabı’ndaki gelir ve gider kalemleri artı (+) işaretle kaydedilmektedir. Birkaç istisna dışında, sadece netleştirilen hesap bakiyeleri eksi (-) işareti taşıyabilir. Hesap bakiyeleri “gelir”den “gider”in çıkarılmasıyla hesaplanır ve dolayısıyla artı (+) veya eksi (-) değer alabilir. Finans Hesabı’nın işaretleme sistemi, uluslararası yatırım pozisyonuyla tutarlıdır: Artı işaret, varlıklarda veya yükümlülüklerde artışı, eksi işaret ise varlıklarda veya yükümlülüklerde azalışı göstermektedir. Ödemeler Bilançosu’nun ana bölümleri şunlardır:

Cari işlemler hesabı: Bu bilançonun cari işlemler dengesinde mal ve hizmet ticareti ile birincil gelir ve ikincil gelir hesapları bulunmaktadır. Bu kalemlerin içerdiği bilgiler şunlardır:

• Mal hareketleri: Mal ihracatı ve ithalatına dair veriler TÜİK’ten elde edilmektedir. Bu kalem, genel mal ticaretini, net transit ticaret gelirini ve bavul ticaretini içermektedir. Dış ticaret dengesi, ihracat ve ithalat karşılaştırılarak tespit edilir. İthalatın ihracattan daha yüksek olması durumunda dış ticaret açığı meydana gelir.
• Hizmetler: Hizmetler hesabı, hizmet ihracı ve ithalatına ilişkin gelir ve giderlerin kaydedildiği ana hesaptır. Bu hesapta işlem gören hizmetler arasında onarım ve bakım hizmetleri, taşımacılık (navlun dahil), turizm (seyahat) gelir ve giderleri, inşaat hizmetleri, sigorta hizmetleri, finansal hizmetler ve fikri mülkiyet hakları kullanım ücretleri bulunmaktadır. Telekomünikasyon, bilgisayar ve bilgi hizmetleri, diğer ticari hizmetler (teknik hizmetler, ticari hizmetler, operasyonel kiralama dahil), kişisel, kültürel ve eğlence hizmetleri ile resmi hizmetler de bu hesap kapsamındadır.
• Birincil Gelir Hesabı: Bu hesap, emek, finansal veya doğal kaynak sağlanması karşılığında elde edilen gelirleri ve ödenen tutarları göstermektedir. Ücretler, “gelir” kapsamında Türkiye’den yurtdışına giden işçiler ve Türkiye’deki yabancı ülke diplomatik misyonlarında görevli Türk çalışanlara ödenen ücretleri içerir. Gider kalemi ise Türkiye’de çalışmakta olan yabancılar ile Türkiye’nin yurtdışındaki diplomatik misyonlarında görevli yabancılara ödenen ücretleri kaydeder. Yatırım gelirleri kalemi, doğrudan yatırımların ve portföy yatırımlarının kâr, faiz ve temettü gibi gelirlerini kapsamaktadır.
• İkincil Gelir Hesabı: Yurtdışından yurt içinde yerleşik bir birime “karşılıksız” olarak mal veya hizmet gibi reel bir kaynak veya finansal bir varlık sağlanmasıdır. Yurt içinden yurtdışına yapılan benzer nitelikteki karşılıksız transferler de bu hesap kapsamındadır.
• Sermaye Hesabı: Bu kalem iki ana gruba ayrılmaktadır: Üretilmeyen ve finansal olmayan varlıkların edinimi ve elden çıkarılması, kara parçası gibi maddi olmayan varlıkları ve bayilikler, ticari marka gibi transfer edilebilir sözleşmeleri içermektedir. Sermaye hesabı, borç affı ve diğer sermaye transferlerini de kapsamaktadır.
• Finans Hesabı: Bu hesapta, doğrudan yatırımlar, portföy yatırımları, finansal türevler, diğer yatırımlar ve rezerv varlıklar olarak beş ayrı kalem mevcuttur. Bunların başlıca özellikleri şöyledir:
• Doğrudan yatırım: Doğrudan yatırımların ilk grubu, yurtiçinde yerleşik kişilerin yurtdışında kurdukları şirket ve fabrikalarla ilgilidir. Doğrudan yatırım, yatırımcının yaşadığı ekonomi dışındaki bir ekonomide bir işletmenin yönetimini kontrol ettiği veya yönetiminde söz sahibi olduğu uzun vadeli bir yatırım türüdür. Yatırımcı, işletmenin sermayesinin yüzde 10 veya daha fazlasına sahip olmalı veya yönetimde söz sahibi olmalıdır. Türkiye’de kurulan yabancı şirketler için yapılan doğrudan yatırımlar da bu bölümde gösterilmektedir. Kârların sermayeye katılması da sermaye girişi olarak kabul edilir.
• Portföy yatırımları: Menkul değerlerle yapılan yatırımlar olarak tanımlanan bu kalem, hisse senetleri ile kamu veya özel kuruluşlarca ihraç edilen bono ve tahvilleri ve diğer para piyasası araçlarını kapsamaktadır. Doğrudan yatırımlar ile portföy yatırımları arasındaki en önemli fark, yönetim yetkisi üzerinedir. Doğrudan yatırımlarda yatırımcı, şirketin yönetiminde ve kontrolünde etkili olurken, portföy yatırımlarında yönetim hakkı veya kontrol söz konusu değildir. Ayrıca doğrudan yatırımlarda yatırımcı, yatırım sermayesinin yanı sıra üretim teknolojisi ve işletme bilgilerini beraberinde getirebilmektedir; portföy yatırımlarında ise sadece sermaye bulunur.
• Finansal Türevler: Bir dayanak varlığın değerine bağlı olarak, ancak bu dayanak varlıktan bağımsız olarak alım satımı yapılan finansal araçlardır. Türev işlemler, ileri bir tarihte yapılacak alım satımın şartlarını belirleyen ve tarafları hukuken bağlayan sözleşmelerle gerçekleştirilir.
• Rezerv varlıklar: Bu başlık altında parasal altın, Özel Çekme Hakları (SDR), Uluslararası Para Fonu Nezdindeki Rezerv Opsiyonu ve diğer rezerv varlıklar bulunmaktadır.
• Diğer Yatırımlar: Doğrudan yatırım, portföy yatırımları, finansal türevler ve rezerv varlıklar dışında kalan tüm finansal işlemler bu bölümde yer almaktadır.
• Net hata ve noksan: (Net Error and Omission) Ödemeler dengesinin her işlem için iki ayrı işaretle (alacak ve borç kaydı) kaydedildiği bir muhasebe sistemi olması nedeniyle, bir işlemin içeriği ile ilgili kalem kaydedilirken, karşı kaydının başka bir kalemde yer alması gerekmektedir. Başka bir deyişle, her işlemin eşit değerde alacak ve borç kayıtlarıyla kaydedilmesi, böylece “Cari İşlemler Hesabı” ve “Sermaye Hesabı” toplamının her zaman “Finans Hesabı” kalemine eşit olmasını zorunlu kılmaktadır. Ancak verilerin farklı kaynaklardan elde edilmesi, değerleme, ölçme ve kayıt zamanındaki farklılıklar nedeniyle, süreç sonunda oluşan farklar Net Hata ve Noksan (NHN) kalemine “kalıntı” şeklinde yansımaktadır. İdeal olan, bu kalemin sıfır olmasıdır; ancak hiçbir ülkede döviz giriş ve çıkışları birbirine eşit çıkmamaktadır. Zamanlama ve hesap yöntemlerinden kaynaklı olarak her ülkenin ödemeler dengesinde “net hata ve noksan” oluşur.